Wydarzenia Wielkiego Tygodnia niemal od pierwszych wieków
chrześcijaństwa przedstawiane były wiernym w udramatyzowanej
formie. Idea inscenizowania obrzędów wielkanocnych trafiła
do liturgii rzymskiej za pośrednictwem pielgrzymów z Ziemi
Świętej. Właśnie w Jerozolimie, w naturalnej scenerii ostatnich
dni Chrystusa odtwarzano ewangeliczną historię Ukrzyżowania
- od procesyjnego wejścia do miasta aż po złożenie w grobie.
Pierwsze próby udramatyzowania liturgii podejmowane były w
Kościele Wschodnim już w IV wieku.
W średniowieczu stopniowo ustalał się kanon dramatów z cyklu
pasyjno-rezurekcyjnego. Obejmował on Procesję na Niedzielę
Palmową (Processio in Ramis Palmarum), wielkoczwartkową
Ostatnią Wieczerzę (Cena Domini), wielkopiątkowe Złożenie
Krzyża (Depositio Crucis) oraz przedstawianie w trakcie
jutrzni rezurekcyjnej: Podniesienie Krzyża (Elevatio Crucis) połączone
ze Zstąpieniem do Piekieł (Descensio ad Infernos)
i
- będące prototypem dramatu liturgicznego - Nawiedzenie Grobu (Visitatio
Sepulchri).
W Europie Zachodniej przedstawiano także inne, bardziej skomplikowane
formalnie
i bogatsze w treści dramaty. Niezwykle spektakularną
liturgię Wielkiego Piątku dopełniano lamentacjami Maryjnymi. Planctus był
gatunkiem bardzo popularnym w średniowieczu.
W Kościele Wschodnim
już od IX wieku śpiewano żale Matki Boskiej pod Krzyżem jako
tzw. Staurotheotokia . W Niemczech planktus wykonywano
jako Marienklage.
W Polsce przedstawicielem gatunku
jest Lament Świętokrzyski. Z kolei oficja
wielkanocne
łączono w większe całości zwane Ordo Paschalis lub Ludus
Paschalis.
Ich dramatyczny układ znajdujemy w wielu brewiarzach umiejscawiających
dramat albo
w ramach Wigilii Paschalnej, albo rozbudowanej,
bardziej niż zwykle uroczystej liturgii Nieszporów Niedzieli
Zmartwychwstania i następującego po niej tygodnia .
Nieszpory te, zawierające ceremonialne procesje i okadzania,
dzieliły się na trzy części,
które odprawiane były w różnych
miejscach kościoła, a nieraz także poza obrębem świątyni. Po
drugim członie odprawianym przy misie chrzcielnej, znajdującej
się zazwyczaj
w zachodniej części kościoła, procesja kierowała
się na powrót ku chórowi, zatrzymując
się pośrodku nawy, gdzie
rozpoczynała się akcja dramatu .
Pierwszą odsłoną Ludus Paschalis jest
Zstąpienie do Piekieł - Descensio ad Inferos, zaczerpnięte
z rezurekcyjnego obrzędu Wyniesienia Krzyża - Elevatio
Crucis , które przetrwało do dziś w formie procesji rezurekcyjnej.
Procesja podąża w przeciwnym kierunku; od Grobu do ołtarza,
od śmierci ku życiu. Dawniej Krzyż wydobyty z Grobu i okadzony
niesiono za ołtarz przy dźwiękach antyfony Cum rex gloriae, wykonywanej
" voce submissa", a opowiadającej o zstąpieniu do
Piekieł. Śpiewane dzisiaj podczas procesji rezurekcyjnej pieśni: Wesoły
nam dzień dziś nastał , XIV wieczna Chrystus Zmartwychwstał
je relacjonują wydarzenia związane ze Zmartwychwstaniem:
zstąpienie do Piekieł, odkrycie pustego Grobu przez Marie i
spotkanie z uczniami w Emaus.
Visitatio Sepulchri to
najbardziej rozpowszechnione i najlepiej opracowane inscenizacyjnie
oficjum dramatyczne. Istniało ono w wielu wersjach. Przedstawiana
tutaj jest kompilacją kilku źródeł. Najstarsza wersja Visitatio, będąca
właściwie jeszcze tropem wielkanocnym - udramatyzowanym dialogiem
między Mariami i Aniołami strzegącymi pustego Grobu, przypisywana
jest Tuotilowi, a pochodzi z X wieku (rękopis z St. Gallen).
Za punkt wyjścia ma ona passus u Mateusza (28, 1-8) i
Marka (16, 1-8). Później zaczęto dodawać scenę spotkania
Chrystusa z Mariami (Mat. 28, 9-10), scenę z biegnącymi
do Grobu Piotrem
i Janem ( Jan, 20, 1-10), a także
scenę zwaną Hortulanus , w której Chrystus ukazuje
się Marii Magdalenie (Jan 20, 11-18). W kolejnych
epizodach Visitatio stopniowo odsłania
się Tajemnica
Zmartwychwstania. Najpierw wieść o cudzie słyszymy z ust Aniołów,
potem wraz z Marią Magdaleną rozpoznajemy w ogrodniku Zmartwychwstałego
Chrystusa. Wpleciona w dramat sekwencja wielkanocna Victimae
paschali laudes (Ofiarujmy chwałę
w wierze) jeszcze raz
opowiada o Zmartwychwstaniu, a ostatecznym i jakże dosłownym
jego udokumentowaniem są ukazywane wszystkim puste całuny,
wydobyte z Grobu przez Jana i Piotra. Radosna i monumentalna
pieśń Surrexit Christus hodie jest już pewnym stwierdzeniem
faktu: "Zmartwychwstał Chrystus".
Officium Peregrinorum ilustruje
ostatnie chwile pobytu Chrystusa na Ziemi. Jezus ukazuje się
Apostołom na drodze do Emaus i pozwala im się rozpoznać podczas
wieczerzy. Epizod ten, opisany przez Łukasza (24, 13-32) staje
się pretekstem dla wyjaśnienia uczniom
- a zarazem wiernym
oglądającym dramat - słów proroków opisujących nadejście Mesjasza.
Podczas spotkania z uczniami (Mk. 16, 14-18, Łk. 24, 36-49,
Mt. 27, 16-20, Jan 20, 19-23) Chrystus nie tylko zaświadcza
o realności cudu - jedząc, pijąc, demonstrując rany - ale również
przekazuje uczniom ostatnie przesłania.
Wciąż potwierdzany jest fakt Zmartwychwstania, przedstawiany
w wymiarze coraz bardziej dosłownym i zyskujący kulminację
w epizodzie z Tomaszem (Jan 20, 24 - 29), kiedy
to
Apostoł może nie tylko zobaczyć, ale i dotknąć ran Mistrza. Officium
Peregrinorum
jest więc w dużej mierze wykładem teologicznym,
popartym obficie cytowanymi słowami Chrystusa, zaczerpniętymi
z Nowego Testamentu.
Rubryki znajdujące się w rękopisach dostarczają nam wielu
precyzyjnych wskazań realizacyjnych. Kostiumy i rekwizyty opisane
są z dużą dbałością; uczniowie w strojach pielgrzymów, szaty
Chrystusa zmieniają się w zależności od sceny. Mowa jest także
o triumfalnych atrybutach Zmartwychwstania: proporcu, płaszczu
oraz księdze Ewangelii. Określone jest również miejsce inscenizacji Emmaus wraz
ze sprzętami potrzebnymi
do przedstawienia wieczerzy i dzielenia
chleba. Akcję dramatyczną kończył kantyk
Magnificat i
wspólna modlitwa.
Kierownictwo muzyczne: Marcin Bornus-Szczyciński,
Robert Pożarski
Opracowanie plastyczne: Małgorzata
Niklaus, Magdalena Góra
Konsultacja filologiczna: Michał Koss
Kierownictwo artystyczne i reżyseria: Johann Wolfgang
Niklaus
Madryt, Biblioteka Narodowa,MS
C. 132, Grad. Ad usum Ecslesiae Siculorum saec. xii |
